Puszcza Biała to rozległy kompleks leśny rozciągający się między Pułtuskiem a Brokiem, okalający Wyszków z trzech stron. To resztki dawnej potężnej puszczy biskupiej, która przez wieki kształtowała historię i kulturę tego regionu Mazowsza. Dziś to miejsce dla tych, którzy szukają spokoju wśród sosnowych borów, chcą przejść się leśnymi ścieżkami edukacyjnymi lub odkryć fragmenty historii ukryte między drzewami.

Sama nazwa „Biała” to określenie stosunkowo młode. Wcześniej puszcza nosiła nazwy Biskupia, Wyszkowska czy Brańszczykowska, co wskazuje na jej właścicieli i położenie.

Czym właściwie jest Puszcza Biała

Puszcza leży w widłach Bugu i Narwi, na terenie trzech powiatów: pułtuskiego, wyszkowskiego i ostrowskiego. To nie jest rezerwat ani park narodowy w tradycyjnym rozumieniu, ale obszar zarządzany przez Nadleśnictwo Wyszków, który łączy funkcje gospodarcze z edukacyjnymi i rekreacyjnymi.

Współczesna Puszcza Biała to przede wszystkim sosna – gatunek, który zdominował te tereny w XIX wieku. Wcześniej, w XVIII wieku, rosły tu lipy, modrzewie i cisy, ale mimo ochrony władz stały się rzadkością. W latach trzydziestych XVIII wieku istniały jeszcze wielkie dąbrowy, które z czasem ustąpiły miejsca sosnom.

Dziś wśród sosen odnajdziemy fragmenty dawnej różnorodności. W rezerwacie Wielgolas, oprócz starego drzewostanu sosnowego, rosną lipy i graby. Rezerwat Bartnia chroni 140-170 letnie sosny, a Popławy – bory mające ponad 180 lat. To drzewa pamiętające czasy Królestwa Kongresowego.

Historia zapisana w puszczy

Puszcza należała do biskupów płockich od XIII wieku – najstarsza wzmianka pochodzi z dokumentu Konrada Mazowieckiego z 1203 roku. Biskupi mieli swoje siedziby w Pułtusku, Wyszkowie i Broku, a puszcza stanowiła ważne źródło dochodów.

W XIX wieku las stał się miejscem intensywnej gospodarki. Ponad 90% powierzchni zajmowała wtedy sosna, a lokalna ludność znajdowała zatrudnienie przy obróbce drewna i spławianiu go Bugiem i Narwią do Wisły, a dalej do Gdańska. Zbijano tratwy, przerzynano drewno piłami ręcznymi – to był czas, gdy puszcza karmiła setki rodzin.

XX wiek przyniósł Puszczy Białej dramatyczne wydarzenia. W sierpniu 1920 roku, podczas Bitwy Warszawskiej, rozegrały się tu ciężkie walki. Polskie oddziały – około 10 tysięcy żołnierzy wspieranych przez pociąg pancerny „Mściciel”, cztery czołgi i samoloty – starły się z bolszewikami. Boje w puszczy zmusiły Armię Czerwoną do zatrzymania się i czekania na posiłki, co dało czas na przygrupowanie sił polskich. Wyszków został zajęty 11 sierpnia, a okupacja trwała tydzień – tydzień mordów, grabieży i niszczenia. 18 sierpnia żołnierze 31. Pułku Strzelców Kaniowskich odbili miasto.

W sierpniu 1943 roku w Sieczybach, na terenie Puszczy Białej, zginął w walce 22-letni harcmistrz Tadeusz Zawadzki „Zośka”. Jego imieniem nazwano batalion Szarych Szeregów walczący w powstaniu warszawskim, a jego historia została uwieczniona w „Kamieniach na szaniec” Aleksandra Kamińskiego.

Co można zobaczyć i zrobić

Najlepszy sposób na poznanie puszczy to przejście ścieżką edukacyjno-rekreacyjną prowadzoną przez Nadleśnictwo Wyszków. Trasa biegnie przez malownicze fragmenty lasu i pokazuje, jak wygląda współczesna gospodarka leśna. Wzdłuż ścieżki ustawiono tablice informacyjne – dowiemy się z nich, czym są słupki oddziałowe dzielące las na części, jak wygląda produkcja szkółkarska, dlaczego drewno to surowiec w stu procentach odnawialny.

To nie jest ścieżka dla szukających ekstremalnych wrażeń. To spacer dla tych, którzy chcą zwolnić, posłuchać lasu i przy okazji dowiedzieć się czegoś o pracy leśników. Trasa nadaje się na wycieczkę rowerową – w 2020 roku Nadleśnictwo organizowało takie wyprawy z przewodnikiem.

Puszcza to także raj dla obserwatorów ptaków. Można tu spotkać żurawie, czarne bociany i czaple siwe. Rezerwat Stawinoga to miejsce lęgowe wielu gatunków oraz ważny punkt na trasie przelotów. W rezerwacie Bartnia gniazdują czaple siwe, a także bataliony – ptaki, z których każdy osobnik ma inne upierzenie, nie ma dwóch takich samych.

Zwierzęta Puszczy Białej

Poza ptactwem w puszczy żyją jelenie, dziki, sarny i wilki. Można też trafić na łosie, choć to rzadsze spotkanie. Największe szanse na obserwację zwierząt są wczesnym rankiem lub o zmierzchu, kiedy wychodzą na żer.

Las ma swoją muzykę – trzask gałęzi pod kopytami, pohukiwanie sów, stukot dzięcioła. To dźwięki, których nie usłyszymy w miejskim parku.

Dla kogo jest Puszcza Biała

To miejsce dla rodzin z dziećmi, które chcą pokazać dzieciakom prawdziwy las, a nie tylko miejski skwer. Ścieżka edukacyjna jest na tyle przystępna, że przejdzie się nią z wózkiem, choć warto sprawdzić wcześniej aktualny stan trasy.

Miłośnicy historii znajdą tu ślady walk z 1920 roku i partyzantki z czasów II wojny światowej. Warto połączyć wizytę w puszczy ze zwiedzaniem Wyszkowa, gdzie w starej plebanii można obejrzeć dokumenty i pamiątki z wojny polsko-bolszewickiej. W mieście znajduje się też taras widokowy nad Bugiem i pomnik Żołnierzy Wyklętych.

Rowerzyści docenią leśne drogi i ścieżki – nie ma tu ekstremalnych podjazdów, ale można spokojnie spędzić kilka godzin na dwóch kółkach. Trasa ścieżki edukacyjnej to dobry początek do planowania dłuższej wyprawy.

Informacje praktyczne

Dojazd: Puszcza Biała otacza Wyszków z trzech stron, więc punktem wyjścia jest właśnie to miasto. Z Warszawy do Wyszkowa dojedziemy drogą krajową nr 8 (około 60 km) lub koleją – stacja PKP Wyszków znajduje się na linii Warszawa-Białystok. Do poszczególnych punktów wejściowych w las najlepiej dojechać samochodem, choć można też skorzystać z rowerów.

Ścieżka edukacyjno-rekreacyjna: Wejście znajduje się na terenie leśnictwa Knurowiec w Nadleśnictwie Wyszków. Dokładne informacje o punkcie startowym i mapę trasy można uzyskać na stronie Nadleśnictwa Wyszków (wyszkow.warszawa.lasy.gov.pl) lub bezpośrednio w siedzibie nadleśnictwa.

Koszt: Wstęp na ścieżkę edukacyjną i do puszczy jest bezpłatny. To teren publiczny zarządzany przez Lasy Państwowe.

Czas zwiedzania: Na spacer ścieżką edukacyjną warto przeznaczyć 2-3 godziny. Jeśli planujemy dłuższą wycieczkę rowerową lub obserwację ptaków, można spędzić tu cały dzień.

Najlepszy czas na wizytę: Puszcza jest dostępna przez cały rok. Wiosną i latem zobaczymy najwięcej ptaków, jesienią las zachwyca kolorami, a zimą – spokojem i ciszą. Unikajmy dni z intensywnymi opadami – leśne ścieżki mogą być błotniste.

Co zabrać: Wygodne buty do chodzenia, wodę, coś do jedzenia (w lesie nie ma sklepów ani punktów gastronomicznych), lornetkę jeśli interesują nas ptaki, repelent na komary w sezonie letnim.

Puszcza Biała to nie tylko nazwa geograficzna, ale też etnograficzna – określa wyodrębnioną specyficzną kulturę materialną i duchową regionu. Największą badaczką puszczy była Maria Żywirska, urodzona w 1904 roku w Brańszczyku. Jej monografia „Puszcza Biała jej dzieje i kultura” z 1974 roku do dziś pozostaje źródłem wiedzy o tym regionie.

Kontakt: Nadleśnictwo Wyszków, informacje o ścieżkach i atrakcjach dostępne na stronie wyszkow.warszawa.lasy.gov.pl lub telefonicznie w siedzibie nadleśnictwa.