Zapora Wodna Dębe to masywna budowla hydrotechniczna na Narwi, która w 1963 roku dała początek Jeziorowi Zegrzyńskiemu. Ten 230-metrowy obiekt łączy w sobie trzy funkcje – elektrowni wodnej produkującej zieloną energię, zapory piętrzące wody i mostu drogowego, po którym przebiega droga wojewódzka nr 632. Miejsce warte zobaczenia nie tylko ze względów technicznych, ale też krajobrazowych – z zapory roztaczają się widoki na rozlewisko Narwi i spokojne zatoczki jeziora.

Obiekt znajduje się w miejscowości Komornica, niecałe 22 kilometry od miejsca, gdzie Narew wpada do Wisły. To kawałek Mazowsza, gdzie natura spotyka się z inżynierią wodną na dużą skalę.

Historia budowy zapory nad Narwią

Pomysł na stopień wodny w Dębem narodził się w latach 50. XX wieku w Centralnym Urzędzie Gospodarki Wodnej. Zapora miała być elementem ambitnego planu – Kaskady Dolnej Wisły, a jednocześnie pierwszym ogniwem kaskady na Bugu. Z tych wielkich wizji zrealizowano tylko dwa obiekty: zaporę w Dębem i we Włocławku.

Prace ruszyły w 1957 roku. Dokumentację przygotował warszawski „Hydroprojekt”, a do realizacji przystąpiły przedsiębiorstwa „Hydrobudowa 1” i „Hydrobudowa 6”. Budowa przebiegała dwuetapowo – najpierw pod osłoną grodzy wzniesiono jaz, elektrownię i przepławkę dla ryb. W drugim etapie, po przegrodzeniu rzeki i skierowaniu wody na jaz, wykonano zaporę ziemną łączącą konstrukcję z prawym brzegiem Narwi.

Nie obyło się bez problemów. Wielka powódź w 1958 roku oraz trudności przy odwodnieniu jazu i elektrowni opóźniły prace. Zamiast planowanego 1961 roku, obiekt oficjalnie oddano do użytku 22 lipca 1963 roku. W 1962 rozpoczęto powolne spiętrzanie wód, które doprowadziło do powstania sztucznego jeziora o powierzchni ponad 30 kilometrów kwadratowych.

Zapora w Dębem była pierwszym obiektem tej wielkości zbudowanym w Polsce na rzece nizinnej. Inżynierowie musieli zmierzyć się z zupełnie innymi wyzwaniami niż przy budowie zapór górskich.

Jak działa stopień wodny Dębe

Czołowa zapora ziemna ma 230 metrów długości i 14 metrów wysokości. Zbudowano ją z miejscowych piasków drobnoziarnistych, a od strony wody zabezpieczają ją żelbetowe płyty. Stopień wodny osiąga wysokość 5,5 metra.

Sercem obiektu jest elektrownia z czterema turbozespołami wyposażonymi w turbiny Kaplana o średnicy wirnika 4,8 metra. Każdy generator ma moc 6,25 MVA, a całkowita moc zainstalowana elektrowni to 20 MW. Średnia roczna produkcja energii sięga 91 GWh – to czysta, odnawialna energia zasilająca Krajowy System Elektroenergetyczny przez pięć linii o napięciu 110 kV.

Kiedy przybiera Narew, w ruch idzie pięcioprzęsłowy jaz o długości 100 metrów. Stalowe przęsła, z których każde waży prawie 80 ton, pozwalają na kontrolowane upuszczanie nadmiaru wody. Konstrukcja jazu jest dokowa, wykonana z betonu zbrojonego i zamykana zasuwami płaskimi z klapami lodowymi.

Ciekawym elementem jest przepławka dla ryb umieszczona w filarze działowym między jazem a elektrownią. Dzięki niej ryby mogą migrować w górę rzeki, co ma znaczenie dla utrzymania różnorodności biologicznej Narwi.

Co zobaczyć przy zaporze

Sam widok na masywną budowlę robi wrażenie, zwłaszcza od strony rzeki. Betonowo-ziemna konstrukcja przegradzająca Narew to kawał solidnej inżynierii. Można przejść lub przejechać po koronie zapory drogą wojewódzką – z tej perspektywy widać zarówno spokojne wody Jeziora Zegrzyńskiego, jak i rwący nurt Narwi poniżej.

Warto zajrzeć na cypel przy zaporze – malowniczy wał ziemny oddzielający od Narwi zatoczkę opisywaną jako zimowisko łodzi. Dochodzi się tam ścieżką między budynkami elektrowni wodnej. To ustronne miejsce, gdzie nawet w weekendowe popołudnia nie ma tłumów. Wokół zieleń, nenufary na wodzie, łabędzie i kaczki. Trudno uwierzyć, że niedaleko huczy zatłoczona plaża Zalewu.

Z cypla nie ma wprawdzie wygodnego zejścia do wody, ale można usiąść na betonowym brzegu i podziwiać spokój tego zakątka. Niektórzy wracają okrężną trasą – kawałek brzegiem zatoczki, gdzie między trzcinami kryją się dwa niewielkie kąpieliska, a potem lasem wzdłuż kanału.

Jezioro Zegrzyńskie powstałe dzięki zaporze pełni kluczową rolę dla Warszawy – to tu znajduje się ujęcie Wodociągu Północnego, z czego wielu mieszkańców stolicy nawet nie zdaje sobie sprawy.

Jezioro Zegrzyńskie – efekt spiętrzenia

Zapora stworzyła sztuczny zbiornik o powierzchni 30,3 km² i objętości 90 milionów metrów sześciennych wody. Jezioro rozciąga się w rejonie Dębe, Zegrza, Nieportu, Serocka i dalej w stronę Pułtuska. Nie pełni funkcji przeciwpowodziowej w pełnym tego słowa znaczeniu, choć przez zrzuty wyprzedzające można stworzyć rezerwę pojemności około 26 milionów m³ dla celów retencyjnych.

Zbiornik jest przede wszystkim źródłem wody pitnej dla stolicy oraz popularnym akwenem rekreacyjnym. Znajdują się tu kąpieliska, siedziby klubów i szkółek żeglarskich, porty jachtowe, hotele, restauracje i ośrodki wypoczynkowe. W sezonie letnim Zalew Zegrzyński przyciąga tłumy warszawiaków szukających ochłody.

Dla kogo to miejsce

Zapora w Dębem zainteresuje przede wszystkim miłośników techniki i historii inżynierii wodnej. To szansa, by z bliska zobaczyć, jak działa stopień wodny na rzece nizinnej i poznać kulisy powstania jednego z ważniejszych obiektów hydrotechnicznych w Polsce.

Rodziny z dziećmi docenią spokojne zakątki przy cyplu, gdzie można odpocząć z dala od zatłoczonych plaż. Fotografie znajdą tu ciekawe kadry – masywna zapora, rozlewiska Narwi, ptactwo wodne. Wędkarze chętnie łowią w okolicy, choć trzeba pamiętać o przepisach dotyczących połowów w pobliżu obiektów hydrotechnicznych.

Trasa wokół zapory jest w większości przyjazna wózkom, choć dojście do widoku na tamę od strony rzeki wymaga pokonania nieutwardzonych ścieżek przez zarośla. Zdeterminowani dostaną nagrodę w postaci widoku pierwszej klasy, ale z małymi dziećmi lepiej zostać przy głównych ciągach.

Informacje praktyczne – dojazd, parking, zwiedzanie

Zapora znajduje się w miejscowości Komornica, około 40 minut jazdy samochodem z centrum Warszawy. Najwygodniej jechać drogą krajową nr 61 w kierunku Serocka, a następnie skręcić na drogę wojewódzką nr 632, która prowadzi przez koronę zapory.

Parking dostępny jest przy przystanku autobusowym w pobliżu elektrowni. Miejsce nie jest oznakowane jako duża atrakcja turystyczna, więc nie ma tu infrastruktury dla zwiedzających – brak kas, przewodników czy punktu informacyjnego.

Zwiedzanie zapory jest bezpłatne i możliwe o każdej porze. Obiekt działa jako droga publiczna, więc można swobodnie przejść lub przejechać po koronie. Wnętrza elektrowni nie są dostępne dla turystów – to obiekt przemysłowy należący do PGE Energia Odnawialna S.A., gdzie obowiązują ścisłe procedury bezpieczeństwa.

Na spacer wokół zapory i cypla warto przeznaczyć około 1-2 godzin. Można to połączyć z wizytą na Zalewie Zegrzyńskim – kąpieliska, porty jachtowe i restauracje znajdują się kilka kilometrów dalej.

Komunikacja miejska: z Warszawy kursują autobusy linii podmiejskich w kierunku Serocka i Zegrza. Najbliższy przystanek znajduje się przy samej zaporze. Rowerem można dojechać ścieżkami rowerowymi biegnącymi wzdłuż Zalewu Zegrzyńskiego – to przyjemna trasa przez mazowieckie lasy i pola.

Najlepszy czas na wizytę to wczesne godziny poranne lub późne popołudnie, kiedy światło pięknie odbija się od wody, a nad Narwią unosi się charakterystyczna mgła.

W okolicy warto też zobaczyć: historyczny zespół klasztorny w Serocku, Muzeum Zalewu Zegrzyńskiego w Nieporęcie oraz liczne szlaki spacerowe i rowerowe wokół jeziora. Latem działa wypożyczalnia sprzętu wodnego, a zimą, gdy zbiornik zamarza, pojawiają się łyżwiarze i kitesurferzy.